Гольдманы шагналт Ц.Мөнхбаяр гэж нэг нөхөр байх. Онги голын хөдөлгөөнийг анх санаачилж олон жилийн хөдөлмөр, тэмцлийн дүнд олонд танигдсан хүн ч гэж болно. Тэрбээр 1990-ээд оны дундуур Дундговь аймгийн “Ардчилсан холбоо”-нд элсчээ. Агротехникчийн ч мэргэжилтэй, тухайн үед төрөлх Сайхан-Овоо сумандаа ажилладаг байсан гэдэг. Хожим орон нутгийн сонгууль болоход сумынхаа Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын даргаар хоёр удаа сонгогдон ажилласан. Аймгийнхаа ИТХ-д хэд хэдэн удаа сонгогдсон. Ийнхүү ажиллаж байхдаа гадна дотны төсөл хөтөлбөр олныг олж сум орноо хөгжүүлэхэд зориулж, иргэдийнхээ төлөө дуугардаг, тэдний эрх ашгийн төлөө хэнээс ч айхгүй үгээ хэлдэг, тэмцдэгээ ч харуулж чадсан гэж учир мэдэх хүмүүс хэлдэг юм байна билээ.

Дашрамд сонирхуулахад тэрбээр Хэвлэлийн хүрээлэнгийн Сэтгүүл зүйн дээд курсийг төгссөн гэдэг. Чухам тэр үед л говийн амин судас гэгддэг Онги голыг авран хамгаалахаар ТББ байгуулсан хэрэг. Түүний эх орноо гэх сэтгэл, няцашгүй зүтгэлийг үнэлж Америкын Гольдманы нэр хүндтэй шагнал-150000 доллар дагалдсан. Монголд үүнээс өөр Гольдманы шагналтан бараг л байдаггүй байх.
Онги гол хөдөлгөөнийг санаачлагч, Гол нууруудын нэгдсэн хөдөлгөөний тэргүүн Ц.Мөнхбаяртай ярилцлаа.

-”Урт нэрт” хуулийн дагуу 254 аж ахуйн нэгжийн лицензийг хүчингүй болгосон нь нэлээд олон хүний эрх ашигтай харшилдах шиг болсон. Тэр ч утгаараа өнөөг хүртэл шийдэгдэхгүй байна?

-254 аж ахуйн нэгжийн лиценз цуцлагдаагүй. Зас гийн газар цуцалсан гэж ойлгуулаад, цуцалж байгаа юм шиг дүр эсгэж, баашилж дэглэсэн жүжит үзүүлж байгаа юм. Тодруулбал, 254 лицензийг цуцлах тухай асуудал Засгийн газрын хуралдааны тэмдэглэлд байгаа болохоос тогтоол нь гараагүй гэсэн үг. Засгийн газарт энэ хуулийг хэрэгжүүлэх улстөрийн хүсэл, зориг байхгүй.

Өөрсдөө хармаа хот, мөнгө санхүүгээрээ эдийн засгийн бүлэглэлтэй хамааралтай, тэднээсээ хараат. Дээр нь гадаадын эзэд нь байна. Манай Монгол гадаадынхны эзэрхийлэл, чимээгүй “нялуун дайн” гэдэг юм даа. Яг иймэрхүү үзэл санааны урхинд орчихсон улс. Урхинд орсон гэдгээ нэлээд хожуу ойлгож байна даа, харамсалтай нь. Тийм учраас 254 аж ахуйн нэгжийн лицензийг цуцалж байна гэж яриад, ойлгоод явж байгаа нь эндүүрэл. Цуцлагдсан юм ерөөсөө байхгүй шүүдээ.

-Цуцаллаа гэж хэвлэл мэдээллээр зарласан шүү дээ. 254 лицензээсээс нэг нь ч цуцлагдаагүй гэсэн үг үү. Тэгвэл яах гэж цуцаллаа гэж зарласан юм бол?

-Засгийн газрын тэмдэглэлд л байгаа тоо гэж хэлээд байна шүү дээ. Засгийн газрын тогтоол гараагүй. Засгийн газрын тогтоол гарч байж “Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, ойн сан бүхий газар, усны сан бүхий газар, хамгаалалтын бүсэд ашигт малтмал эрэх хайхыг хориглох тухай хууль”-д хамрагдах газар нутгийн хилийн цэсийг Засгийн газар таван сарын дотор буюу 2009 оны 12 дугаар сарын 16-нд батлах ёстой байсан. Батлахдаа тогтоолоо гаргах ёстой байсан ч хэрэгжилгүй бараг гурван жил болчихлоо. Тэгээд хэл ам гарч, шахалт шаардлага тавиад эхлэхээр Засгийн газар баашилж, эхний ээлжинд 254 алтны шороон ордыг цуцаллаа гэсэн ойлголтыг нийтэд төрүүлж байгаа ч цуцлагдаагүй шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, дээрх хуулийг хэрэгжүүлэхээр ямар нэг арга хэмжээ аваагүй гэсэн үг. Харин ч эсрэгээрээ цуцлах тухай ярих болж.

-Танд 254 аж ахуйн нэгжийн лиценз цуцлагдаагүй гэх баримт бий юу. Уул уурхайн компанийн захирлууд нөхөн олговор бага байна гэж хэл ам хийгээд байгааг яаж ойлгох болж байна вэ?

-Баталгаа нь Засгийн газрын тэмдэглэлд байгаа, тогтоол гэж гараагүй гэдгээр батлагдана. Засгийн газрын шийдвэр тогтоолоор гарч баталгаажих ёстой. Засгийн газар уул уурхайнхантайгаа холбогдоод, хуйвалдаад явдаг учраас ингээд жүжиглээтэхье. Та нар сүрхий бачимдсан хүмүүс болоод тэмцээтэх гэнгүүт “Уул уурхайгаа аваръя” гэсэн хөдөлгөөн гарч ирж, жүжиг тоглож нийтэд харуулсан хэрэг. Бүр бодлоготой жүжиг. Наанаа сүрхий бачимдсан мэт харагдаж буй ч цаанаа юу ч болоогүй л байхгүй юу. Жүжиг тавьж байгаад энэ хуулийг хүчингүй болгох санаатай байгаа юм. Гэхдээ энэ бол хэзээ ч бүтэшгүй хий хоосон санаархал л даа.

-Та Онги гол хөдөлгөөнийг санаачлагч. Танай хөдөлгөөн байгууллагдаад багагүй хугацаа өнгөрлөө. Өнгөрсөн хугацаанд хийж бүтээсэн ажил, хийхээр төлөвлөж буй зүйлийнхээ талаар сонирхуулаач?

-”Онги голынхон” хөдөлгөөн олон нийтийн байгууллага. Онги голын сав газар амьдарч байгаа 60 гаруй мянган хүний язгуур эрх ашиг, тайван амьдрах баталгааг бүрдүүлэхийн төлөө, гол ус, газар нутгаа бүрэн бүтэн байлгахын төлөө ажилладаг. Хийсэн ажил нэлээд бий.

-Тухайлбал?

-Таван чиглэлийн ажлын хөтөлбөрөө 2008 онд гаргасны гурав нь хөтөлбөрийн шинжтэй. Нэгд,”Онги гол-Экологи сурах бичиг” хөтөлбөр. Онги голын сав газар байгаа хүүхдүүдэд зориулж сурах бичиг гаргаад ЕБС-уудад хичээл ороод эхэлчихсэн. Онги голын сав газарт байгаа таван сумын ЕБС-д 2007 оноос эхлэн орж эхэлсэн. Бас “Онги гол-Нүүдэлчдийн соёл” нэртэй сурах бичгээ хэвлүүлэх гэж байна. Онги голын сав газарт 20 мянга гаруй хүүхэд байдаг. Тэр хүүхдүүд бидэн шиг нутгаа сүйтгүүлж, баллуулж, тал болгочихоод “Ниргэсэн хойно нь хашгирав” гэгчээр хэзээ хойно хөдөлгөөн болж гүйдэг арчаагүй хүмүүс битгий болоосой.

Хаана төрсөн, хаана амьдарч байгаа, түүнийхээ төлөө юу хийх ёстой гэдгээ ойлгож мэдэрсэн, голынхоо сав газрын тухай системтэй ойлголт, мэдлэгтэй болж төлөвшин, биднээс илүү сэрэмж, мэдрэмжтэй хүмүүс болоосой гэсэндээ сурах бичиг гаргасан. Бид голоо сүйтгүүлснийхээ дараа буюу нэгэнт ниргэсний дараа хашгирсан бол бидний хойч үеийн хүүхдүүд урьдчилан сэргийлээсэй гэж хүссэндээ энэ ажлыг эхлүүлсэн. Мөн бид “Онги гол-Ойн зурвас” гэж хөтөлбөр явуулдаг. Онги голын дагуу 400 гаруй км ойжуулах төлөвлөгөөтэй. 9000 гаруй суулгац суулгасан. Бүгд жигд ойн төгөл болсон, зарим нь жимсээ өгөөд эхэлчихсэн.

Жимсний цэцэрлэгийнхээ хажуугаар гол дагуу хайлаас, бургас тарьсан. Ойн зурвас байгуулж байгаа орон нутгийн иргэд ойгоо өөрсдөө эзэмшдэг, яваандаа өмчлөх боломжтой. Гурав дөрвөн жилийн дараа үр жимсээ өгөөд эхлэхээр эзэмшиж буй айлууд эдийн засгийн ашиг олно. Эхний жил 5-6 сая төгрөгийн орлого олж, яваандаа 10, 20 сая төгрөг олох боломжтой. Айлуудтайгаа олсон ашгийнхаа 30 хувийг ойжуулалтанд зориулаад үлдсэнийг өөрсдөө ав гэсэн гэрээ байгуулсан. Зургаа дахь жилдээ хэрэгжиж буй хөтөлбөрийн хүрээнд өнөөдрийн байдлаар12 га-д төгөл байгуулчихаад байна. Гурав дахь хөтөлбөрийн тухайд хур тунадастай холбоотой.

Хангай нуруу хойшоо Хойд мөсөн далай, Номхон далайн ай сав, Төв Азийн дотогшоо урсацтай ай савыг бүрдүүлдэг хэсгээс Онги гол эх авч, урагшаа урсдаг. Тэнд манай Монгол оронд ордог нийт хур тунадасны ихэнх нь ордог гэдэг утгаараа гадаргын болон цэнгэг усны нөөцийн 80 хувь бүрэлддэг. Гэтэл тэр бүс нутгийн хур тунадасны оролт багассан. Энэ нь газар нутгаа хайр гамгүй онгичсонтой холбоотой. Тиймдээ ч тэнд ордог хур тунадасны хэмжээг хэвийн хэмжээнд бариулах зорилгоор бид үүлэнд нөлөөлж, утаа тавих аргаар бороо, цас оруулдаг тоног төхөөрөмж байрлуулсан нь чамлахааргүй үр дүнд хүрсэн. 12 жилийн дараа анх удаагаа Улаан нуурандаа очсон.

-Монголын гол нууруудын нэгдсэн хөдөлгөөнтэй нэгдээд багагүй хугацаа өнгөрлөө. Нэгдсэн гол зорилго нь юу байв?

-2008 онд “Гол мөрний урсац бүрэлдэх эх, ойн сан бүхий газар, усны сан бүхий газар, хамгаал алтын бүсэд ашигт малтмалт эрэх, хайхыг хориглох тухай хууль”-ийг гаргуулахыг зорилго болгосон. Энэ бол манай хөдөлгөөний дөрөв дэх үндсэн ажил. УИХ-ын биднийг дэмжиж буй гишүүдтэй хамтарч энэ хуулийг боловсруулж гаргуулсан. Энэ хуулийг заавал хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллана. Дутуу, хассан зүйлийг нь бид дахин хууль болгож гаргасан. Хүмүүс төдийлөн мэдэхгүй байх. Бид “хулгайчтай хулгайчийн аргаар” ажилласан.

Өөрөөр хэлбэл УИХ-д байгаа зарим хүмүүсийн улстөрийн хүсэл зориг хүрдэггүй. Олон нийтийн байгууллагаас санаачилсан хуулийн төслийг жил гаруй “ноцолдож” байж бид гаргасан. Энэ тактикийг бодоод бид Байгаль орчны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг боловсруулаад УИХ-ын зарим гишүүдэд санал оруулж батлуулсан. Өнгөрсөн оны долдугаар сарын найманд батлагдсан маш чухал хууль. Монгол Улсын иргэн, аж ахуйн нэгжийн хэн ч гэж ялгалгүй байгаль орчинд учруулсан хохирлыг нь барагдуулахаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхийг нь нээж өгсөн.

-Урьд нь хаалттай байсан юм уу?

-Тийм ээ. Нээгдсэн учраас бид Засгийн газрыг шүүхэд өгсөн хэрэг. Иймэрхүү ажил цаашид ч үргэлжилнэ. Нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг хийлгэнэ, бид түүнд нь хяналт тавина, заримыг нь гардаж гүйцэтгэнэ дээ. Ер нь бол асуудлын цөм нь Засгийн газрыг шүүхэд өгөхдөө биш шүү дээ. Олон голын сав газар учруулсан гамшиг, сүйрлийг арилгуулах, буруу бодлогыг засуулах, зөв үйл ажиллагаа явуулах л зорилготой юм байгаа юм.

-Ингэхэд өнөөдрийн байдлаар яг хичнээн гол горхи, булаг шанд ширгэж алга болсон юм бэ. Энэ талаар нарийвчилсан судалгаа байдаг уу?

-Хамгийн сүүлийн тооллогын дүнгээр 4000 гаруй булаг шанд, гол горхи устаж үгүй болсон. Нуур, цөөрөм бол 700 гаруй. Байгаа нь бараг бүгдээрээ ямар нэг бохирдол, ялангуяа хүнд металлын бохирдолтой. Хорьхон жилийн өмнө бид Монгол орны ямар ч голын уснаас шууд уудаг байсан. Тийм л цэвэр, дээд зэргийн цэнгэг байсан хэрэг. Харин одоо бол айна. 90-ээд оны эхээр жуулчдыг савласан ус уухаар бид шоолдог байсан бол өдгөө өөрсдөө ууж байна. 20 жилийн дотор аймшигтай өөрчлөгдсөн байгаа биз.

-Иргэний хөдөлгөөн ТББ-уудын хувьд санхүүжилтийн асуудал хэцүү байдаг юм шиг санагддаг. Ямартаа л ард нь хэн нэгэн олигархи бий гэх хардлага түгээмэл байх вэ. Танай хөдөлгөөний хувьд санхүүгийн асуудлаа хэрхэн зохицуулдаг вэ?

-Хувиараа л зохицуулдаг даа. Тэгээд ч биднийг дэмждэг, ойлгодог олон хүн байдаг юм. Тэднийхээ дэмжлэгээр болоод л байна.

-Ингэхэд та газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал гэдэгтэйгээ зэрэгцэн Монгол хөгжих ёстой гэдэгтэй санал нийлнэ биз дээ?

-Тэгэлгүй яахав, Монгол хөгжих ёстой. Гэхдээ хөгжинө гэдгийг өөрөөр авч үзэх хэрэгтэй. Манайхан байшин барилга барьж, зам тавьж, утас барих орчин цагийн хэрэглээгээ хөгжил гэж үздэг. Хэлбэр талдаа хөгжил мэт харагдавч гажуудал гэдгийг нь дэлхий нийт хүлээн зөвшөөрч байна. Бид энэ төөрөгдлийг дагаж хөвөх бус одооноос сэрж ухаарах хэрэгтэй. Хөгжил гэдэг шууд утгаараа өвөг дээдсийн минь агуу их үзэл санаа байсан тэнгэр үзэл. Тодруулбал, “Мөнх тэнгэр эцэг минь, хөрст дэлхий ижий минь, Хүй элгэн садан минь ээ” гэж дээдэлдэг тэр ухаан. Ертөнцийн мөн чанар, зүй тогтолын илэрхийлэл шүү дээ. Харамсалтай нь бид энэ монгол ухаанаа алдчихсан.

-Та ИТХ-ын төлөөлөгч байсан гэсэн. Аль намын гишүүн юм бэ?

-Тухайн үед АН-аас нэр дэвшиж байсан. Харин өдгөө аль ч намын гишүүн бус. Итгэл үнэмшил төрүүлэх зүйл Монголын улстөрийн намд алга байна шүү дээ. Хүмүүсийн хэлээд байгаа урт нэрт хуулийг боловруулж байх үеэр УИХ-ын 76 гишүүний 35-тай нь уулзсан. Үнэндээ чамлагддаг. Хандлага, мэдлэг ч муутай. Нийтийн эрх ашгийн төлөө гэж амлаж гарч ирснээ үл мэддэг. Үнэхээр жул санагдсан.

Тэглээ гээд одоо хэн нэгэнд гоморхоод суугаад байж болохгүй. Ийм байдалд орсонд бидний монголчууд өөрсдөө ч буруутай. Энэ цагийн эзэн нь гэдгээ ухамсарлахгүй хэн нэгний гарыг харж суусаар өнөөдрийн эмгэнэлтэй байдалд хүрсэн. Гэхдээ одоо өөрчлөх цаг нь болсон. Дээр дооргүй зүтгэж хийсэн нүглээ цайруулан, засч залруулахаар тэмцэх учиртай.

З.Урсгал

Эх сурвалж: “Улаанбаатар таймс” сонин