Элэгний хатуурал

Элэгний эс холбогч эдээр солигдсоны улмаас элэгний бүтэц зохион байгуулалт эргэлтгүй алдагдах,  давшингуй даамжрах явцтай архаг эмгэгийг элэгний хатуурал буюу цирроз  гэнэ.
Шалтгаан
•    Вирус ( B, C, D, E, G),
•    архи,
•    эм,
•    хордлого,
•    хордлого – харшил,
•    цөс зогсонгишил,
•    аутоиммун эмгэг,
•    шалтгаан тодорхой бус  
Элэгний циррозын эмгэг жам цирроз үүсгэж байгаа шалтгаан, хатуурал өөрөө даамжрах механизмаар тайлбарлагдана.
Элэгний хатуурал даамжрах механизм: Элэгний эсийн үхжил => үхэжсэн элэгний эсийн байранд органик сорви үүсэж, гэмтээгүй элэгний эсийн ишеми, үхжил => холбогч эдийн зангилаа үүснэ => судсыг дарснаар элэгний цусны урсгал өөрчлөгдөнө.
Элэгний эсийн задралын бүтээгдэхүүн => үрэвслийн урвалыг эрчимжүүлж, үрэвслийн нэвчдэс үүснээс хэлтэнцэрийн төв рүү чиглэн тархаж, эд эсийн тооны болон чанарын харьцаа алдагдан, холбох эдийн ургалт идэвхжинэ => бүтэц болон судасны бүтэц алдагдсан хуурамч хэлтэнцэр үүснэ.

Эмнэл зүй
 
Циррозын эмнэл зүй доорхи хам шинжээр илэрнэ.Үүнд:
•    Мэдрэл  сульдлын хамшинж: ядрах, бие сулрах, ажлын чадвар эрс буурах, нойр алдагдах, сэтгэл тавгүйтэх.
•    Биж хамшинж: дотор муухайрах, бөөлжис цутгах, хоолонд дургүй болох, хоолны шингэц муудах, гэдэс дүүрэх, цанхайх, суулгах.
•    Өвдөх хамшинж: хэвлийн баруун дээд хэсэг, аюулхай орчимд төөнөж, унжирч  өвдөнө. Өвдөлт нь өөх тостой, хурц хоол, архи дарс хэрэглэсний дараа хүнд хөдөлмөр, доргион ажил хийсний дараа  өвдөлт ихэснэ.
•    Шарлах хамшинж: арьс салст шарлах, арьс загатнах, шээс өтгөн шар болох, баас цайвар шар болох шинжээр илэрнэ.
•    Цусархагшлын хамшинж: хамар, буйлнаас цус шүүрнэ, сарын тэмдэг олон хоногоор   үргэлжилнэ, арьсан дээр цусархаг тууралт, хөхрөлт үүснэ.
•    Бодисын солилцоо алдагдлын шинж: турах, арьс харлах, хуурайших, булчин сулрах
 Үүний зэрэгцээ   “Элэгний их, бага” шинжүүд илэрнэ.
   Элэгний их шинж:
•    элэг, дэлүү томрох,
•    зарим тохиолдолд элэг тэмтрэгдэхгүй хатуурч жижгэрсэн байх,
•    элэг хатуу, барзгар, ирмэг нь мохоо, эмзэглэлтэй байх,
•     арьс салст шарлах
Элэгний бага шинж:
•    алга улайх,
•    одлог тууралт гарах,
•    арьс нөсөөжих,
•    хэвлий томрон, урд хананы венийн судас тодорч харагдах,
•    хэл ягаан өнгөтэй болох,
•    эрэгтэйчүүдэд хөхших шинж,
•    бичгийн хэлбэр өөрчлөгдөнө,
•    мэдрэл-сэтгэц-хөдөлгөөний алдагдал илэрнэ,
•    элэгний дутагдал илэрсэн үед өвчтөнөөс ялзарсан жимсний өвөрмөц үнэр үнэртэнэ.
Хүндрэл
•    Элэгний архаг дутагдал, оворго,
•    элэгний хорт хавдарт шилжих,
•    улаан хоолой, ходоод, шулуун гэдэсний өргөссөн хөх судаснаас цус алдах
•    элэг - бөөрний хамшинж,
•    гиперспленизм /Дэлүү томрох, эритроцит, лейкоцит, тромбоцит эрс багасах /,
•    хоёрдогч халдвараар хүндрэх,
•    уураг, витамин, шимт бодисын дутагдал,
•    цөс зогсонгошил, цөсний чулуу

Шинжилгээ

Биохимийн шинжилгээнд: элэгний хатуурлын ээнэгшлийн үед сийвэн дэх ферментийн идэвхжил хэвийн  хэмжээнд  ба өвчний төгсгөлийн шатанд буурна. Нийт уураг, альбумин, протромбины хугэацаа, фибриноген багасна. Архины нөлөөт элэгний хатуурлын үед АЛАТ, АСАТ өндөр  идэвхжил ажиглагдана. Анхдагч цөс зогсонгошлийн шалтгаант элэгний хатуурлын үед билирубин,  шүлтлэг фосфотазын хэмжээ ихэснэ.
Хэт авиан шинжилгээнд: элэг жижиг, эхо ойлт жигд бус ихэссэн, зарим тохиолдолд зангилаат өөрчлөлт илэрнэ.
Уян дурангийн шинжилгээнд: үүдэн венийн зогсонгишил  илэрсэн тохиолдолд улаан хоолой , ходоодны өнгөц вен өргөснө.

Эмчилгээ

 Үндсэн 3 бүлэг эмчилгээ хийнэ.
1.    Элэгний эс хамгаалах,
2.   бодисын солилцоо сайжруулах суурь эмчилгээ,
3.    циррозийн хүндрэлийн эмчилгээг /шарлах хамшинж, хэвлийн хөндийд чөлөөт шингэн хурах хамшинж,  улаан хоолой болон шулуун гэдэсний цус алдалт, элэгний үйл ажиллагааны дутагдал / хийнэ. 
    Суурь эмчилгээ: Ходоод гэдэсний хямралыг засах: гэдэсний нянгийн бичил орчинг хэвийн болгох ( биологийн бэлдмэл - бифидумбактерин 5 хүн тунгаар өдөрт 2 удаа уух, хилак 30 дуслаар өдөрт 2 -3 удаа уух,   лактулоза 15 - 30 мл тунгаар өглөөд уух ) хоол боловсруулалт сайжруулах ферментийн бэлдмэл: мезим форте, креон хэрэглэнэ.
    Элэгний эс хамгаалах  эссенциаль 5 мл судсанд буюу булчинд 15 - 20 өдөр тарих буюу шахмалаар  курс эмчилгээнд 150 ширхэг ууна. Легалон, лив - 52, карсил зэрэг  эмийг  хэрэглэнэ. Уургийн бус бэлдмэл болох сирепар, рипазоныг 1 - 3 мл булчинд 10 - 20 удаа тарина. Новамин, альбумин, сийвэн, реополигюкин шаардлагын дагуу хийнэ. 
Асаргаа сувилгаа
Дэглэм: Өвчин сэдэрсэн, хүндрэл гарсан тохиолдолд эмнэлэгт эмчлүүлнэ,  биеийн хүчний хүнд ачаалал, үсрэх, гүйх, харайх, доргилттой унаагаар явах (хурдан морь унах, эмнэг сургах, тэмээ, мотоцикл унах г.м), зэргийг хязгаарлаж, хөнгөн хэлбэрийн эрүүлжүүлэх дасгал хийнэ. Өвчний сэдрэлтийн үед хэвтрийн дэглэм сахиулах нь элэгний ачааллыг багасгаж, цус хангамжийг сайжруулж, үйл ажиллагааг нь сэргээнэ.
Хоол: Элэгний цирроз ээнэгшилтэй үед хоол ¹5, ээнэгшил алдагдсан ялангуяа улаан хоолойн венийн судас өргөссөн үед эмчилгээний хоол ¹1 хэрэглэнэ. Судас өргөссөн хүмүүст хэт халуун, бүхэл хатуу хоол идэхийг хориглоно. Хоолыг 4-5 цагийн зайтай бага багаар хэрэглэнэ. Хэвлийн хөндийд шингэнтэй, хавантай үед шингэн болон хоолны давсыг хязгаарлан, уураглаг бүтээгдэхүүн болох ампет, ээдэм, өндөгний цагаан, вандуй зэргийг хүнсэнд нь нэмж өгнө.  Хоол хүнсэнд халуун ногоо, хайрсан хуурсан, өөх тостой, архи тамхи, пиво, хийжүүлсэн ундаа, хоносон хоол, майноз торт  зайрмаг  консерв идэхийг хориглоно. Махнаас үхэр, загсны мах хэрэглэх нь илүү зохимжтой.
Сувилгааны онош,үйл ажиллагааны төлөвлөлт:
Хоол тэжээлийн дутагдал:             
•    Биеийн жинг  тогтмол хэмжиж, хянах,
•    өвчтөний хоолны дуршлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор хоолны нэр төрөл, үзэмж, хооллох тав тухтай орчин бүрдүүлэн  хоолны хэрэглээнд хяналт тавих,
•    амны хөндийг хоолноос өмнө цэвэрлэж, хоолыг бага багаар ойрхон хэрэглэх,
•    өвчтөний дуртай хоолыг дуртай цагт нь сонгон хэрэглэх, уураг, нүүрс усаар баялаг хоол хүнсийг өгөх,
•    биеийн жинг өдөр бүр тогтмол цагт үзэж байх,
•    ойр ойрхон баг багаар хоолыг жижиглэсэн махтай ууранд болгосон жимсний   чанамал, цэлцэгнүүр, шинэ зөөлөн  жимс жимсгэнэ нэмж өгөх,
•    аль болох хоолны нэр төрөл илчлэг сайжруулах идэх сонирхлыг татах хоолыг бага багаар 4-5удаа  өгнө.
Арьсны бүрэн бүтэн байдлын алдагдал
•    Хоолны давс шингэнг хязгаарлах,
•    шингэний илүүдлээс сэргийлэхийн тулд шээс хөөх эмийг эмчийн заавараар хэрэглэнэ,
•    гидробаланс,  бөөрний үйл ажилгааг   хянах,
•    өдөр бүр хавангийн хэмжээ байршил хөл гар  хэвлийн тойргийн хэмжээг тэмдэглэж  байх,
•    биеийн хаван тогтсон хэсгүүдийг өндөрлөн байрлуулах,
•    гар хөлийн хумс болгоомжтой  богино авах, загатналтын эсрэг эм болон түрхлэг хэрэглэх
Амьсгаадалт                                                             
•    Цээж, 2 гарыг дэр хийн өндөрлөнө
•    амьсгалын тоо, хэмнэл, шуугианыг тогтмол хянаж, уушги чагнаж хавагнахаас  сэргийлэх
Гэмтэл бэртэл
•    Хөл  гар чичрэх бадайрах хөших мэдээ алдал байгаа эсэхийг тодорхойлох,
•    ор, тавилгын ирмэг мохоо, хамгаалагдсан байх
•    хатуу ор дэвсгэх хэрэглэх, бариу хувцас өмсөхийг хориглох,
•     халуун хүйтний мэдрэмж буурдаг тул түлэгдэл, хөлдөлтөөс сэргийлэх
Халдвар  авах эрсдэл
•    Халдварыг цаг тухайд нь оношлох, илрүүлэх оношилгооны үзүүлэлтүүдийг тогтмол хянах,
•    халдварын халгаат хүчин зүйлүүдийг тухайн өвчтөнд илрүүлэх, (лейкопени, дархлал сулрах, цусны эргэлтийн хямрал)
•    биеийн халууныг 4-6 цаг тутамд хэмжих,
•    хэсэг газрын болон эрхтэн тогтолцооны халдварын шинж тэмдгийг  эрт илрүүлэх,
•    захын цусны цагаан бөөмт эсийн тоог хянах
Урьдчилан сэргийлэлт
Элэгний вирусын халдвар дамжих нөхцөлийг ахуйн болон эмнэлгийн орчинд хаах, вакцинжуулах, хортой хүнд хөдөлмөрийн нөхцлийг сайжруулах, хамгаалах арга хэмжээ авч байх, ажилчдын эрүүл мэндийг хянаж байх, өвчлөлийг эрт илрүүлэх, эмчийн хяналтанд эмчилгээг тууштай хийх, хоолны дэг сахих, архи тамхи зэрэг хорт зуршлыг хаях, хөдөлмөр зохицуулалтын арга хэмжээг авах, хоёрдогчоор элэгний цирроз үүсэх өвчнүүдээс сэргийлэх, эмийг зөвхөн эмчийн заавраар зөв хэрэглэх, элгэнд эм уух зайлшгүй тохиолдолд элэг хамгаалах эм хэрэглэж байх зэрэг нь элэгний хатуурлаас  сэргийлнэ. 
Жилд 4 удаа биохими, хавдрын маркерын (альфа-фетопротеин) шинжилгээ, чанд авиан шинжилгээ хийх, жил бүр  3, 9 сард угтвар эмчилгээ хийнэ.
Элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаа хийлгэж болох боломжийг өвчтөнд ойлгуулна. Удаан хугацааны асаргаа сувилгаа, эмчилгээ шаардагддаг тул өвчтөн болон ар гэрт тухайн өвчний   шалтгаан, эмгэг жам, эмийн эмчилгээ, хоололт, дэглэм, хорт зуршилын нөлөөлөл, эмнэлгийн хяналт, үйл ажиллагааны төлөвлөгөө, хэрэгжилтийн явц, ач холбогдлын талаар танилцуулж ойлгуулах, тухайн өвчний хүндрэлийн шинж шинж тэмдгүүдийг танин эмнэлгийн ажилтанд цаг тухайд нь мэдээлэл өгөх ач холбогдлын талаар ойлгуулах, халдвар хамгааллын дэглэмийг зөв зохистой хэрэгжүүлснээр ойр дотны хүмүүст халдвар өгөхөөс сэргийлэх. Emch.mn