554074efb3964363big

Амралтын өдөрүүдэд хуралддаг Засгийн газар гэнэтхэн ажлын өдөр хуралдаж тун чухал шийдвэр гаргав. Өчигдөрийн хурлаар дуулиант Хөшөөт, Цайдамнуурын нүүрс, Гацууртын алт, Халзанбүргэдэй, Лугийн гол, Мушгиа худаг, Хотгорын газрын ховор элементийн ордыг стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын ангилалд хамааруулахаар болов. Гэхдээ уг шийдвэрээ УИХ-аар хэлэлцүүлж байж эцэслэн шийднэ.

Гэхдээ стратегийн ордод өмнөх Засгийн газрын үед 39 ордыг оруулахаар судалж байсан юм. Хэрэв эдгээр 39 ордыг стратегийн ордод оруулах юм бол цаана нь бас 100 орд бий гэх мэт маргаан өрнөсөн. Шинэчлэлийн Засгийн газар өчигдөр дээрх 39 ордод багтсан болон багтаагүй байсан 7 ордыг стратегийн ордод оруулах нь зөв гэж үзлээ. Гэхдээ яагаад энэ 7 ордыг хамгийн түрүүнд онцлох болов гэдэг нь анхаарал татаж байна. Эдгээр орд газрын эзэмшигчид нь хэн бэ гэдэг ч сонин юм. Удахгүй энэ талаар өргөн маргаан өрнөх нь гарцаагүй.

1. Цайдам нуурын хүрэн нүүрсний орд: Улаанбаатар хотоос 117 км-ын зайд Төв аймгийн Баян сумын нутагт оршдог. Анх нөөцийг ойролцоогоор зургаан тэрбум тонн хэмээн тогтоож байж. Одоо “Тэнгри ойл шэйл”, “Тэнгрипетро чэмикалс”, “Пибодивинсвэй ресорсез”, “Цэцэннонас”, “Цэцэнс майнинг энд энержи”, “Цайдам Энержи” зэрэг олон компани 20 гаруй лиценз болгон хувааж авсан байжээ. Тэдгээрийн заримынх нь ард нилээд нөлөө бүхийн улс төрчид байдаг аж. Одоогийн байдлаар “Цэцэнс майнинг энд энержи” ХХК-ийн ажил нилээд ургаштай байгаа гэнэ. Мөн “Цайдам Энержи” компани Цайдам нуурын хүрэн нүүрсний ордын нөөцөд тулгуурлан Монгол улсын Төвийн эрчим хүчний системд холбогдон ажиллах 600МВт хүчин чадалтай, цахилгаан станцыг цахилгаан дамжуулах шугамын хамт барихаар төлөвлөн 2015 онд ашиглалтад оруулахаар ажиллаж байна.

2. Лугийн голын газрын ховор элементийн орд: Газрын ховор элементийн энэхүү орд Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутагт байрлалтай. Анх Монгол-Польшийн хамтарсан экспедиц нарийвчилсан эрэл хайгуул хийж нээжээ. Уг орд газарт Хонконгийн хөрөнгө оруулалттай “Рео” компани хайгуулын нэмэлт судалгаа хийжээ. Уг компани Лугийн голоос гадна Мушгиа худаг, Хотгор, Халзанбүргэдэйн ордод давхар хайгуул хийж, нийт 6.6 орчим сая тонн газрын ховор элемент бий гэжээ. Лугийн голд хийсэн хайгуулын судалгаагаар 500 мянган тн газрын ховор металын хүдэр, 13,5 мянган тн ренийн оксид байгааг илрүүлжээ. Мөн лантан, цери, празеодим, неодим, самари, европи, гадолини асар ихтэй дэлхийд томоохон орд гэдэг нь тогтоогдсон юм. Лугийн ордыг Японы “Сүмитомо”, Хятадын төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүд, “Солонгосын “Реалкокореа”, АНУ-ын “Грийн техноложи солюшн” компаниуд сонирхож одоо зарим нь ажиллаж байгаа гэнэ. Уг ордын цаана “Монгол газар”-ын Мянганбаяр, “Цагаан шонхор”-ын Энхтайван нар байдаг гэсэн яриа байдаг аж.

3. Хөшөөтийн орд: Саяхан МАХН-аасаа хөөгдсөн У.Барсболдыг энэ ордтой холбоотой гэж яригддаг. Үндсэндээ энэ ордтой холбогдсоноос болж намаасаа гаргалаа гэж нөхөд нь мэдэгдэж байсан юм. Хамгийн их хэл ам дагуулсан орд. Эзэмшигч нь БНХАУ-ын хөрөнгө оруулалттай “Мо Эн Ко” компани. Нүүрсээ олборлож Шинжаан руу гаргаж эхэлсэн. Хөшөөтийн уурхайгаас Барлаг-Ярантын боомт болон Хятад Такешикэн боомт хүртэлх 311 км хатуу хучилттай замаа тавьж дууссан. Ойролцоогоор 600 га талбайг хамрах Хөшөөтийн уурхайг 460 сая тонн нүүрс агуулж буйг тогтоожээ. Үүний 181 сая тонн нь сайн чанарын коксжих нүүрс ажээ. Нэмэлт судалгаагаар тус уурхайн нөөц 149 сая тонноор нэмэгдэх боломжтой. Гэхдээ энэ ордын нүүрсний нөөцийг маш олон янзаар ярьдаг. Энэ нь орон нутгийн иргэдийг бухимдахад хүргэсэн. Ховдчуудын шахалтаар стратегийн ангилалд багтах нь бараг л тодорхой боллоо.

4. Гацууртын алтны орд: Эзэмшигч нь Канадын “Сентерра гоулд” болон “Гацуурт” компани гэж яригддаг. Нөөц нь 30.3 тонноор батлагдсан. 17.4 орчим тонноор нэмэгдэх магдлалтай гэж яригддаг. Тэгвэл нөөц нь 47 орчим тонн болж таарна. Канадын “Сентерра гоулд” бол ихээхэн хэл амтай аж ахуйн нэгж. Өмнө Бороогийн 40 тонн алтыг татваргүй авч гарсан. Үүнд нь ард түмэн ихээхэн дургүй байдаг бөгөөд уг ордыг стратегийн ангилалд оруулахын шахаж шаардсаар ирсэн юм. Харин Монголын талын хамтрагч гэгддэг “Гацуурт” компанийн захирал Л.Чинбат алтны шороон ордны 254 лицензи цуцлагдахад ихээхэн дургүйцэж байсан төдийгүй “Уул уурхайгаа аварья” хөдөлгөөний идэвхитэй зүтгэлтнүүдийн нэг юм. Тэгэхээр түүнд алтны цөөнгүй лиценз байсан болж таарна. Энэ удаа ч тэрээр туршлагадаа тулгуурлан Гацууртын алтны ордыг стратегийн ордод оруулахгүй байх талаар хөдөлгөөн өрнүүлж мэдэх юм.

5. Халзанбүргэдэйн орд: 
Ховд аймгийн Мянгад сумын нутагт байрлалтай. Эзэмшигч нь “Монголиан нэшнл рийр ийрт” корпраци. Уг аж ахуйн нэгж Халзанбүргэдэй нэрээр 175.24 болон 2066.33 га газрыг эзэмшдэг. Үүнээс гадна уг аж ахуйн нэгж Архүрэн уул, Шартолгой нэрээр ч гэсэн газрын ховор металлын лиценз эзэмшдэг аж. Халзанбүргэдэйн орд газарт анх хайгуулын судалгааг 1980- аад оны үед ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдтэй хамтарсан баг эхлүүлжээ. Уг багийн тайланд уранаас гадна дөрвөн төрлийн цацрагт идэвхит бодистой, 30 гаруй ховор элменттэй гэж бичжээ. Хожим Хонконгийн хөрөнгө оруулалттай “Рео” нэмэлт судалгаа хийж байв. Ордын нөөц болоод эзэмшигч компанийн талаар мэдээлэл тун бүрхэг байдаг аж.

6. Мушгиа худагийн орд: 
Өмнөговь аймгийн Мандалговь суманд орших Мушгиа худаг ордыг 1974 онд Орос, Монголын геологичид судалж байв. Тухайн үед Мушгиа худаг ордыг 400 мянган тоннын нөөцтэй хэмээн үзэж байсан бол АНУ-ын Геологийн судалгааны газар энэ үзүүлэлтийг 5.9 сая тонн байх магадлалтай хэмээн онцолсон юм. Хожим зарим хэвлэлүүд бүр 200 сая тонны нөөцтэй гэж шуугисан. Эзэмшигч нь “Монгол газар” ХХK.

7. Хотгорын газрын ховор элементийн орд: Өмнөговь аймгийн Ханхонгор, Цогт-Овоо сумын нутагт оршдог. Лицензийн дугаар 15631Х. Геологийн нэмэлт судалгааг QJX ХХК гүйцэтгэсэн. Энэ ордын талаар тун бүрхэг, мэдээлэл хомс байдаг аж. АН болоод МАН-нхны оролцоотой гэж яригддаг аж.

Эдгээр 7 ордыг УИХ-ын чуулганаар удахгүй хэлэлцэж шийдвэрлэхэд ихээхэн дуулиан болно. УИХ-ын гишүүдийн хэн нь дэмжиж, хэн нь татгалзахыг ард түмэн харна. Хамгийн гол нь Ц.Мянганбаяр, Ч.Энхтайван, Л.Чинбат гэсэн үндэсний томоохон бизнес эрхлэгчид У.Барсболд тэргүүтэй улс төрчид, гадаадын хөрөнгө оруулагчдын лобби их явагдана. Мөн дараах ордуудыг ч гэсэн стратегийн ордод оруулахаар хэлэлцэж байна. Тэдгээрийн эзэмшигчид,  хөрөнгө оруулагчид ч гэсэн зүгээр суухгүй нь тодорхой боллоо. Тэд мэдээж урьдчилан хөдөлж дээрх долоон ордыг шийдвэрлүүлэхгүй байх арга замыг хайж мэднэ. Учир нь дээрх долоон орд шийдэгдвэл дараах ордууд ч гэсэн ээлж дараалан төрийн мэдэлд очно гэсэн үг юм.

1. Улаан-Овоогийн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Професи коал” ХХ K.
2. Өвдөгхудагийн нүүрсний орд:  Эзэмшигч нь “Талын шигтгээ” ХХК.
3. Баянтээгийн нүүрсний орд:  Эзэмшигч нь “Баянтээг” ХК.
4. Нүүрст хотгорын хүрэн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь БНСУ-ын төрийн мэдлийн “Korea coal”  корпораци, Канад, Монголын хөрөнгө оруулалттай “Mongolia-Minerals” ХХK.
5. Хар тарвагатайн орд:
6. Адуунчулууны нүүрсний орд:  Эзэмшигч нь “Адуунчулуун” ХК, “Найнги” ХХК, МАК.
7. Тэвшийн говийн хүрэн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Тэвшийн говь“ ХХК.
8. Талбулагийн хүрэн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Талын гал” ХХK.
9. Чандгана талын нүүрсний орд: Эзэмшигч нь Канадын хөрөнгө оруулалттай “Професи коал” ХХK.
10. Хөөтийн хонхорын нүүрсний орд:  Эзэмшигч нь МАК.
11. Хөөтийн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Буман-Олз”  ХХK.
12. Налайхын нүүрсний уурхай: 
13. Алагтогоогийн чулуун нүүрсний орд: Эзэмшигч нь Чинхуа МАК.
14. Зээгтийн хүрэн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Гоби коул энд энержи” ХХK.
15. Могойн голын нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Могойн гол” ХK.
16. Сайхан-Овоогийн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь  Хятадын хөрөнгө оруулалттай ‘’Эс Эм Ай’’ ХХК, Хонконгийн бирж дээр бүртгэлтэй “Asia Coal ltd” ХХK.
17. Баргилтын төмрийн хүдрийн орд: Эзэмшигч нь Монгол-Оросын хамтарсан “Монголросцветмет”, Хятадын хөрөнгө оруулалттай “Лут чулуу” ХХK, “Цахир цагаан гол” ХХK.
18. Төгрөг нуурын нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Төгрөг нуур энержи”, “Төгрөг тал”, “ТНЭ”, “Монроспром уголь”, Тэгш сайхан”, “Цайдам нуур”, “Цэцэнс майнинг”, “Адамс майнинг”, “TCL” гэх мэт 14 компани лиценз эзэмшдэг.
19. Нарантолгойн алтны орд орд: Эзэмшигч нь Хятадын хөрөнгө оруулалттай “Тэн Хун” ХХK, “Зижин Майнинг” групп.
20. Тавтын алтны орд: Эзэмшигч нь  Монгол-Оросын хамтарсан “Эм энд Даймонд” ХХK, Малайзын “Rimbunan Hijau Group”.
21. Төмөртолгойн төмрийн хүдрийн орд:  Эзэмшигч нь Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр.
22. Баяндавааны цагаан тугалга, гянтболдын бүлэг орд: 
23. Улаан-Уулын цагаан тугалга, гянтболдын орд: Эзэмшигч нь “Кайнар Вольфрам” ХХK.
24. Баяндавааны цагаан тугалга, гянтболдын бүлэг орд:
25. Цагаан давааны цагаан тугалга, гянтболдын орд:  Эзэмшигч нь “Mon Wolfram” ХХK.
26. Мөнгөн-Өндөрийн мөнгөний орд: Эзэмшигч нь “Голденхейлс” ХХK, “Эй Ар Ай Эй” ХХK.
27. Хөх адарын зэс, цайрын орд: Эзэмшигч нь “И Эй Эм хөх адар” ХХK.
28. Шаврын царамын пиропын орд:
29. Шүдэн уулын чулуун давсны орд:
  Эзэмшигч нь “Их тэмүүлэл“ ХХК, “Зууннайман суварга” ХХК.
30. Ширээ уулын гөлтгөнийн орд:  Эзэмшигч нь “Түмэнтал” ХХK, “Түмэн-Анд” ХХK, “Түмэнцацал” ХХK, МАК, “Хулд-Олз” ХХK.
31. Өвдөг худагийн хүрэн нүүрсний орд: Эзэмшигч нь “Талын шигтгээ” ХХК.
32. Цагаан цавын цеолитын орд:  Эзэмшигч нь “Төгрөг нуурын энержи” ХХК.
33. Манхан уулын фосфоритын орд:
34. Онгилог нуурын фосфоритын орд:
35. Хонгорын жоншны орд:     

36. Улааны цайр, хар тугалгын орд:  Эзэмшигч нь БНХАУ-ын “Шинь Шинь” ХХК.
37. Цавын цайр, хар тугалгын орд:  Эзэмшигч нь БНХАУ-ын “Шанлун” ХХK.

С.Саруул-Эрдэнэ