Иргэний үнэмлэх ухаантай боло­ход сайн тал бол бас байгаа юм. Жишээлэ­хэд жолооны шал­галт өглөө гэхэд тестийг нь ухаалаг үнэм­лэхээрээ бөглүүлнэ. Төрийн албаны шалгалтыг ч бас мань хүнээр даалгана. Эхнэр, нөхөр хоёр муудалцлаа гэхэд "За, хоёр иргэний үнэмлэх маань учир зүйгээ олоод болоод байхад чи бид хоёр ч бас юучив дээ" гээд аргалж болж байна. Ингэхэд, иргэний ухаалаг үнэмлэхнүүд маань эзгүй хойгуур хоёр тийшээ болчихвол бас яадаг билээ?

Сая тэр ухаалаг иргэний үнэм­лэх гэж хэсэг айлгаад ашгүй намж­лаа. Улстөрчид сонгууль буд­лиу­лахад садаа болно гээд ухаалаг үнэм­лэхний замд хөндөлдсөн биш би гэдэг амьтан хөндлөнгөөс завш­лаа.

Иргэдээ хоёр хуваагаад, ухаа­лаг хэсэгт нь "Үүнийг үзүүлэгч тэр бол ухаалаг иргэн мөн" гэсэн үнэм­лэх өгөх юм байна гэж ойл­гоод, хэд хоног зангиа зүүх нь зүүсэн юм. Олон хүнтэй газар тувт шанаагаа тулж бодлогош­роод л. Боловсрол­тойхон хүн бол "Родений баримал энд юугаа хийж яваа бол" гэж гайхмаар. Автобусанд ша­наа­гаа тулаад суух юм уу, зогсох бол болоод байгаа юм. Харин шанаа­гаа тулаад алхах, гүйх л хэцүү юм билээ. Ойр тойрныхон маань "Шүд нь л өвдөөгүй юм бол мань хүн юм бодох нь бодоод бай­на" гэж итгээд эхэлтэл байдал өөрчлөгдлөө.

Тэгсэн нь иргэний үнэмлэх нь өөрөө ухаалаг болоод явчихыг мэдүүтээ дотор пал­хийсэн шүү. Над мэтийн ухаан муутай амьтан бол дорхноо ухаантай үнэмлэх­нийхээ гарт орно гэсэн үг. Хүнтэй наймаа хийчихээд, маргааш нь "За өвгөөн ёстой уучлаарай. Иргэний үнэмлэх маань уурлаад, тэнэг ман­гараар минь дуудаад цурам хийлгэсэнгүй хонолоо. Хөгш­нийхөө мөнгийг эргүүлээд өгчих" гээд унжийж суух хэрэг гарна.

Ганц би ч биш, олон эрчүүл хэцүүднэ. Авгайчуул нөхөртөө уурлахаараа "Чамд болоогүй, иргэ­ний үнэмлэ­хийг чинь л харин овоо юмуу гэж бодсон" гэж ирээд доош чихнэ.

Бэр гуйсан улс "Зээ, наа­наа нандин чиптэй, цаанаа чамин софттой....500 гега-ийн санах ойтой иргэний цахим үнэмлэх танайд байна. 2 гега-ийн РАМ-тай ухаалаг иргэний үнэмлэх манайд бай­на. Энэ хоёрыг нийлүүлбэл Ай7 үйлд­лийн системтэй гэр бүлийн үнэмлэх болж, олон олон төрсний гэрчилгээ да­гуулах ерөөл.." гэхчлэн уянгалуулах бололтой.

Хүн амын тооллогын  маяг­тын "ам бүл" гэсэн хэсэгт "Хоёр ухаалаг иргэний үнэм­лэх, дөрвөн төрсний гэрчил­гээ" гэхчлэн бичигдэх болж байна.

Сонгуульд саналаа өгөх­дөө ухаалаг иргэний үнэм­лэхээ аваад очиж таарна. Уг нь би таньдаг ч юм уу, таван цаас алган дээр тавьсан хэн нэгийг дэмжих саналтай байна. Гэтэл иргэний үнэмлэх маань "Чи ухаангүй гэдгээ мэдэх үү. Сонгууль бол ухаантны ажил. Чи нүүрээ толинд хар даа. Наад тэнэг царай дээр нь ухаантай гэсэн бичиг байту­гай, ухаантайн шинж гэмээр ганц үрчлээ ч алга. Харин миний дээр "Ухаалаг иргэний үнэмлэх" гээд биччихсэн байгаа. Үсэг­лээд ч боловч унших гээд үз дээ. Ийм учраас, сонгууль бол миний ажил. Алив намайг тэр хоног руу хийгээ­дэх, саналаа өгөх минь" гээд загнаад эхэлнэ.

Ингэхээр нэр дэвшигчид надтай биш миний "ухаалаг иргэний үнэм­лэхтэй" ажил­лаж эхэлнэ. Сонгуу­лийн үеэр "Маргааш хорооны хурлын танхимд иргэний үнэмлэ­хүүдээ цуглуулна уу" гэсэн зар тарна. Мэдээж тэнд нэр дэвшигч өөрөө биш ухаалаг иргэний үнэм­лэх нь ирсэн байж таарна. Ингээд зогсох­гүй сар бүр өгдөг "21.000"-ыг маань иргэний үнэмлэх авах нь байна. Авах нь яахав авдаг байж. Авчихаад өгөхгүй бол хэцүү еэ.

Иргэний үнэмлэх ухаан­тай боло­ход сайн тал бол бас байгаа юм. Жишээлэ­хэд жолооны шал­галт өглөө гэхэд тестийг нь ухаалаг үнэм­лэхээрээ бөглүүлнэ. Төрийн албаны шалгалтыг ч бас мань хүнээр даалгана. Эхнэр, нөхөр хоёр муудалцлаа гэхэд "За, хоёр иргэний үнэмлэх маань учир зүйгээ олоод болоод байхад чи бид хоёр ч бас юучив дээ" гээд аргалж болж байна. Ингэхэд, иргэний ухаалаг үнэмлэхнүүд маань эзгүй хойгуур хоёр тийшээ болчихвол бас яадаг билээ?

Хуучин баларын ёсоор бол гэр бүл бологсод жил мэнгэ таарах эсэхээ асууж зурхайч дээр очдог байж. Одоо бол иргэний үнэмлэх­нээсээ асуух болж байна. Хоёр иргэний үнэмлэх л хоорондоо таарахгүй бол бие биедээ  сэтгэл­тэй байгаад нэмэргүй болох нь. Иргэний үнэмлэх нь хориод суул­гаагүй хосуудын тухай "хорийн үнэгүй даун­лоод хараад хормой­гоо тосдог иргэний үнэмлэх үү дээ хө" гэсэн шүү үгтэй "Сентерра охин" гэдэг ардын гунигт дуу төрөх нь зайлшгүй. Хэрвээ Шекспир байсан­сан болжгэм, нэг нь Мак-ийн софтвейртэй, нөгөө нь Майкро­соф­тийн үйлдлийн системтэй иргэний үнэмлэхнээсээ болоод гэрлэж чадалгүй амиа алдсан залуусын уярам түүхээс сэ­дэв­лэсэн "Мкнтошёо, Инте­летта хоёр" хэмээх элэг эмт­рэм трагеди бичих нь гарцаагүй.

Энэ бүхэн багадсан аятай, санал өгдөг машин хийсэн юм ярилаа. Сонгогч­дыг яваад очи­хоор "Чи хэнийг дэмжих вэ" гэж асуугаад саналыг нь дам­жуулах юм уу, ерөөсөө бид­ний өмнөөс санал өгөх юм уу, сайн ойлгосонгүй. Тэрийгээ дагуулаад хүссэн хэм­жээний санал тоолоод гаргаад өгдөг бас нэг юм тавих бололтой. Ухаандаа, манай нэр дэвшиг­чийг дэмжсэн 1500 санал хэрэгтэй бай­на гэхэд хэвлээд өгөх болтой юм аа.

Эргэн тойрон ухаалаг юмс... Ухаалаг гар утас аль хэдийнэ гарчихсан. Ухаалаг барилга, ухаалаг машин... Ингэхэд бидэнд ухаан ер нь хэрэг байна уу.

 

Төрийн шагналт, нэрт нийтлэгч  Б.Цэнддоо